Een installatieautomaat is een beveiligingscomponent in uw groepenkast die de bedrading en aangesloten apparaten beschermt tegen overbelasting en kortsluiting. Wanneer er te veel stroom door een groep loopt, schakelt de installatieautomaat automatisch uit en voorkomt zo oververhitting, smelten van kabels en in het ergste geval brand.
De installatieautomaat is de moderne opvolger van de smeltpatroon, beter bekend als "de zekering" of "de stop". In tegenstelling tot een smeltpatroon hoeft een installatieautomaat na het uitschakelen niet vervangen te worden. U zet de hendel gewoon weer omhoog en de groep werkt weer. Dat is sneller, goedkoper en veiliger.
In vrijwel elke groepenkast in Nederland vindt u installatieautomaten. Ze vormen, samen met de aardlekschakelaar, de basis van uw elektrische beveiliging.
Hoe werkt een installatieautomaat?
Een installatieautomaat heeft twee onafhankelijke uitschakelmechanismen. Elk mechanisme reageert op een ander type storing.
Het thermische mechanisme (overbelasting)
Binnenin de installatieautomaat zit een bimetaalstrip. Dit is een strookje dat bestaat uit twee verschillende metalen die aan elkaar gelast zijn. Wanneer er te veel stroom doorheen loopt, warmt de strip op en buigt deze door (omdat de twee metalen verschillend uitzetten bij warmte).
Bij voldoende doorbuiging activeert de strip het uitschakelmechanisme. Dit proces duurt enkele seconden tot minuten, afhankelijk van hoe groot de overbelasting is. Een lichte overbelasting duurt langer voordat de automaat reageert; een zware overbelasting gaat sneller.
Voorbeeld: U heeft een 16A installatieautomaat op een stopcontactgroep. Door een waterkoker (2000W), een stofzuiger (1400W) en een elektrische kachel (2000W) tegelijk aan te zetten, trekt u meer dan 23 ampere. De bimetaalstrip warmt op en de automaat schakelt uit.
Het magnetische mechanisme (kortsluiting)
Bij kortsluiting loopt er in een fractie van een seconde een enorme stroom door de bedrading. De bimetaalstrip is hier te traag voor. Daarom heeft de installatieautomaat ook een elektromagneet.
Bij een kortsluitstroom genereert de spoel een sterk magnetisch veld dat een anker aantrekt. Dit anker activeert het uitschakelmechanisme direct, binnen enkele milliseconden. Zo wordt de bedrading beschermd voordat er schade ontstaat.
Het verschil met oude zekeringen (smeltveiligheden)
Veel oudere woningen in Nederland hebben nog groepenkasten met smeltveiligheden, ook wel "stoppen" of "patroonzekeringen" genoemd. Deze bevatten een dun draadje dat smelt bij te veel stroom. Na het smelten moet u de hele patroon vervangen.
Vergelijking: installatieautomaat vs. smeltveiligheid
| Eigenschap | Installatieautomaat | Smeltveiligheid (stop) |
|-----------|---------------------|----------------------|
| Na uitschakeling | Hendel omhoog zetten | Patroon vervangen |
| Kosten bij uitschakeling | Geen | Nieuwe patroon nodig |
| Uitschakelsnelheid kortsluiting | Zeer snel (milliseconden) | Snel, maar minder voorspelbaar |
| Overbelastingsbeveiliging | Nauwkeurig (bimetaal) | Minder nauwkeurig |
| Risico op fouten | Klein | Groter (verkeerde patroonwaarde plaatsen) |
| Levensduur | 10.000+ schakelingen | Eenmalig gebruik |
Een belangrijk risico van smeltveiligheden is dat mensen soms een patroon met een te hoge waarde plaatsen. Bijvoorbeeld een 25A stop op een groep die met 16A bedrading is uitgevoerd. De stop smelt dan niet bij overbelasting en de bedrading kan oververhit raken. Bij een installatieautomaat is dit risico kleiner, omdat de waarde vast staat en niet eenvoudig te wijzigen is.
Heeft u nog smeltveiligheden in uw groepenkast? Dan is het verstandig om de kast te laten vernieuwen. Op flinkelektro.nl vindt u alles om een moderne groepenkast samen te stellen.
B-karakteristiek vs. C-karakteristiek
Elke installatieautomaat heeft een uitschakelkarakteristiek. Dit is de curve die aangeeft bij welke stroom het magnetische mechanisme (de snelle kortsluitebeveiliging) in werking treedt. De twee meest voorkomende karakteristieken zijn B en C.
B-karakteristiek
Een installatieautomaat met B-karakteristiek schakelt magnetisch uit bij een stroom van 3 tot 5 keer de nominale waarde.
Voorbeeld: Een B16 automaat (16 ampere, B-karakteristiek) schakelt magnetisch uit bij een stroom tussen 48A en 80A. Stromen daaronder worden thermisch afgehandeld (trager).
Toepassing: B-karakteristiek is de standaard in woningen. Geschikt voor:
- Lichtgroepen
- Stopcontactgroepen
- Keukenapparatuur
- Cv-ketel
- De meeste huishoudelijke toepassingen
C-karakteristiek
Een installatieautomaat met C-karakteristiek schakelt magnetisch uit bij een stroom van 5 tot 10 keer de nominale waarde.
Voorbeeld: Een C16 automaat schakelt magnetisch uit bij een stroom tussen 80A en 160A. Dit betekent dat de automaat hogere kortdurende stroompieken tolereert voordat het magnetische mechanisme ingrijpt.
Toepassing: C-karakteristiek is bedoeld voor apparatuur met hoge inschakelstromen. Bij het inschakelen van een motor of compressor kan de stroom kort veel hoger zijn dan de nominale stroom. Met een B-karakteristiek zou de automaat onnodig uitschakelen. Geschikt voor:
- Elektromotoren
- Compressoren (bijvoorbeeld van een airco of warmtepomp)
- Bepaalde professionele apparatuur
- Transformatoren
- TL-verlichting met conventioneel voorschakelapparaat (in oudere installaties)
Wanneer welke karakteristiek?
| Situatie | Aanbevolen karakteristiek |
|---------|--------------------------|
| Lichtgroep woning | B |
| Stopcontactgroep woning | B |
| Kookgroep (inductie) | B |
| Wasmachine / droger | B |
| Elektrische auto laadpaal | B of C (afhankelijk van laadstation) |
| Warmtepomp met compressor | C |
| Airconditioning | C |
| Werkplaats met elektromotoren | C |
| Server / UPS | C |
Bij twijfel is B-karakteristiek de veilige keuze voor woningtoepassingen. Kies alleen C-karakteristiek wanneer de fabrikant van het aangesloten apparaat dit voorschrijft of wanneer u ongewenste uitschakelingen ervaart bij het inschakelen van motorische belastingen.
Amperewaarden en hun toepassing
Installatieautomaten zijn beschikbaar in verschillende nominale stroomwaarden. De waarde moet passen bij de doorsnede van de aangesloten bedrading en de verwachte belasting.
Veelgebruikte waarden in woningen
| Waarde | Kabeldoorsnede | Typische toepassing |
|--------|---------------|---------------------|
| 6A | 1,5 mm² | Bel-transformator, kleine specifieke groepen |
| 10A | 1,5 mm² | Verlichtingsgroepen, cv-ketel |
| 16A | 2,5 mm² | Stopcontactgroepen, standaard huishoudelijke groepen |
| 20A | 2,5 mm² of 4 mm² | Kookgroep, wasmachine, droger (enkele groep) |
| 25A | 4 mm² | Zwaardere enkele groepen |
| 32A | 6 mm² | Laadpaal, kookplaat op kracht |
| 40A | 10 mm² | Hoofdgroep, zware industriele toepassing |
Waarschuwing: Plaats nooit een installatieautomaat met een hogere waarde dan de bedrading aankan. Een 20A automaat op 1,5 mm² bedrading is gevaarlijk, omdat de bedrading kan oververhitten voordat de automaat uitschakelt. De automaat beschermt de bedrading, niet andersom. De waarde van de automaat moet altijd afgestemd zijn op de dunste kabel in de groep.
1-polig vs. 3-polig
Installatieautomaten zijn beschikbaar in 1-polige en 3-polige uitvoering. De keuze hangt af van uw type aansluiting en de betreffende groep.
1-polige installatieautomaat
Een 1-polige automaat schakelt een fasedraad. Dit is de standaard in woninginstallaties met een enkelfasige (1-fase) aansluiting. Elke groep in uw groepenkast krijgt een 1-polige installatieautomaat.
De automaat is 1 module breed (17,5 mm) en past op een standaard DIN-rail. Bij flinkelektro.nl vindt u een ruim aanbod 1-polige installatieautomaten van SEP.
3-polige installatieautomaat
Een 3-polige automaat schakelt drie fasedraden tegelijk. Dit is nodig bij een driefasige (3-fase / krachtstroom) aansluiting, bijvoorbeeld voor:
- Een kookplaat op 3-fase kracht
- Een 3-fase laadpaal
- Een 3-fase warmtepomp
- Werkplaatsapparatuur op kracht
De 3-polige automaat is 3 modules breed. Bij een storing op een van de drie fasen schakelen alle drie de fasen gelijktijdig uit. Dit voorkomt dat een motor of ander 3-fase apparaat op slechts twee fasen blijft draaien, wat schade kan veroorzaken.
1-polig+nul (1P+N)
Er bestaan ook 1-polige automaten met een meegeschakelde nul. Deze zijn 2 modules breed en schakelen zowel de fase als de nuldraad. In sommige installatievoorschriften is dit vereist, maar voor de meeste woningtoepassingen volstaat een standaard 1-polige automaat in combinatie met een aardlekschakelaar die de nul meeschakelt.
De installatieautomaat in uw groepenkast
In de groepenkast heeft elke groep zijn eigen installatieautomaat. De automaten worden gemonteerd op een DIN-rail en onderling verbonden via een kamrail of doorverbindklemmen.
Typische positie in de groepenkast
De volgorde van componenten in een groepenkast is doorgaans:
- Hoofdschakelaar - schakelt de gehele installatie
- Aardlekschakelaar(s) - beschermt tegen aardlekstromen
- Installatieautomaten - beschermen individuele groepen
Elke installatieautomaat bedient een afzonderlijke groep. De bovenste aansluitklem is voor de voeding (fase van de kamrail), de onderste aansluitklem is voor de uitgaande kabel naar de betreffende groep.
Als alternatief voor de combinatie aardlekschakelaar + installatieautomaat kunt u kiezen voor aardlekautomaten (RCBO's), die beide functies combineren. Lees meer hierover in ons artikel over de aardlekautomaat.
Wanneer moet u een installatieautomaat vervangen?
Een installatieautomaat is ontworpen voor duizenden schakelingen en gaat normaal gesproken jarenlang mee. Toch zijn er situaties waarin vervanging nodig is.
Vervang de installatieautomaat wanneer:
- De automaat schakelt niet meer in. De hendel springt direct terug naar de "uit"-stand, ook als er geen belasting op de groep staat. Het interne mechanisme kan versleten of beschadigd zijn.
- Er zijn zichtbare beschadigingen. Verkleuring, brandsporen of een gesmolten behuizing wijzen op ernstige problemen.
- De automaat schakelt te laat of helemaal niet uit bij overbelasting. Dit kan alleen worden vastgesteld door een meting met gespecialiseerde apparatuur.
- U wijzigt de bedrading van de groep. Bij het vervangen van kabels door een andere doorsnede moet de automaat hierop worden afgestemd.
- De automaat is zeer oud. Installatieautomaten van meer dan 20 tot 25 jaar oud kunnen minder betrouwbaar zijn. Laat een elektricien de werking controleren.
Vervang liever de hele groepenkast wanneer:
- U nog smeltveiligheden (stoppen) heeft in plaats van automaten
- De kast zo oud is dat er geen moderne DIN-rail componenten in passen
- U meer groepen nodig heeft dan de huidige kast kan bevatten
- De aardlekbeveiliging ontbreekt of verouderd is
Op flinkelektro.nl vindt u installatieautomaten van SEP in alle gangbare waarden en karakteristieken. De componenten voldoen aan de geldende normen en passen op standaard DIN-rail.
Praktische tips
Tip 1: Noteer welke groep wat bedient
Plak een duidelijk overzicht aan de binnenkant van de deur van uw groepenkast. Noteer bij elke installatieautomaat welke ruimten en apparaten erop zijn aangesloten. Dit scheelt veel zoekwerk bij een storing.
Tip 2: Schakel niet blindelings terug
Als een installatieautomaat is uitgeschakeld, zoek dan eerst de oorzaak. Koppel apparaten los van de betreffende groep voordat u de automaat weer inschakelt. Als de automaat direct weer uitschakelt, is er mogelijk kortsluiting in de bedrading of een defect apparaat.
Tip 3: Verdeel de belasting
Sluit zware apparaten (wasmachine, droger, vaatwasser, waterkoker) niet allemaal op dezelfde groep aan. Verdeel ze over meerdere groepen met elk een eigen installatieautomaat. Zo voorkomt u overbelasting.
Tip 4: Houd reserve-modules vrij
Bij het samenstellen van een groepenkast is het verstandig om enkele lege posities over te houden. U kunt later eenvoudig een extra groep toevoegen, bijvoorbeeld voor een laadpaal of een werkplaats, zonder de hele kast te moeten vervangen.
Veelgestelde vragen over installatieautomaten
Wat is het verschil tussen een installatieautomaat en een zekering?
Een installatieautomaat is herbruikbaar: na het uitschakelen zet u de hendel gewoon weer omhoog. Een zekering (smeltpatroon) moet na het doorslaan vervangen worden. Installatieautomaten zijn nauwkeuriger, veiliger en op de lange termijn goedkoper.
Wat betekent B16 of C20 op een installatieautomaat?
De letter geeft de uitschakelkarakteristiek aan (B of C). Het getal is de nominale stroom in ampere. Een B16 is dus een installatieautomaat met B-karakteristiek en een nominale stroom van 16 ampere.
Mag ik zelf een installatieautomaat vervangen?
Het vervangen van componenten in een groepenkast is werk voor een erkend elektricien. U werkt met gevaarlijke spanningen en een verkeerde aansluiting kan leiden tot brand of het niet functioneren van de beveiliging. Bovendien moet de installatie voldoen aan de NEN 1010 norm.
Kan ik een B-automaat vervangen door een C-automaat?
Technisch past een C-automaat op dezelfde plek, maar de vervanging is niet altijd verstandig. Een C-automaat reageert trager op kortsluiting dan een B-automaat. Dit kan betekenen dat de bedrading minder goed beschermd is. Vervang alleen van B naar C als het aangesloten apparaat dit vereist, en laat dit beoordelen door een elektricien.
Waarom schakelt mijn installatieautomaat steeds uit?
De twee meest voorkomende oorzaken zijn overbelasting (te veel apparaten op dezelfde groep) en een defect apparaat dat kortsluiting veroorzaakt. Koppel alle apparaten los, schakel de automaat in en sluit de apparaten een voor een weer aan. Schakelt de automaat uit bij een specifiek apparaat, dan is dat apparaat waarschijnlijk defect.
Hoeveel installatieautomaten passen in mijn groepenkast?
Dat hangt af van de grootte van uw kast, uitgedrukt in het aantal modules. Een 1-polige installatieautomaat neemt 1 module in beslag. Een kast met 24 modules biedt dus (na aftrek van ruimte voor de hoofdschakelaar en aardlekschakelaar) plaats voor circa 16 tot 18 installatieautomaten. Gebruik de configurator op flinkelektro.nl om de juiste kastgrootte te bepalen.
Hulp nodig?
Heeft u vragen over welke installatieautomaat geschikt is voor uw groep? Of wilt u advies over uw groepenkast? Het team van Flink Elektro helpt u graag verder.
- Telefoon: 0524-711007 (dagelijks bereikbaar tot 22:00)
- WhatsApp: 0654977720
- E-mail: info@flinkelektro.nl
Bekijk ons aanbod installatieautomaten van SEP of ga direct aan de slag met de groepenkast-configurator.
